Çipler ve Modeller Neden Devletler Arasında Rekabet Konusu Oldu?

Yapay zekanın hammaddeleri dünyada çok az yerde toplanmış: en gelişmiş çipler, o çipleri yapan makineler, binlerce çipi barındıran veri merkezleri, modellerin kendisi ve bütün bunları yapabilen insanlar. Zincirin bir halkasını elinde tutan, ötekileri yavaşlatabiliyor: Çipi olmayan modeli eğitemiyor, modeli yayılan ise ötekileri kendine bağlıyor. Hükümetler bunu artık kendi belgelerine yazıyor. Harcanan paranın ölçeği de çoğu devletin bütçesini aşıyor. Bu yazı kimin kazanacağını değil, kimin kime bağımlı olduğunu anlatıyor; Türkiye’nin yerini de kaynakların izin verdiği ölçüde.

Zincir Birkaç Yerde Düğümleniyor

Bir çipin yolu kabaca üç adımdan geçiyor: tasarım, üretim makineleri ve fabrikada üretim. Yarı iletken sektörünün birliği SIA ile danışmanlık şirketi BCG’nin 2024 raporuna göre tasarımda ABD merkezli şirketler önde, üretim makinelerinde ABD, Avrupa Birliği ve Japonya birlikte önde; 10 nanometrenin altındaki en gelişmiş çiplerin üretimi ise 2022’de neredeyse tamamen Güney Kore ve Tayvan’daydı ve ABD o yıl hiç gelişmiş mantık çipi üretmedi.¹ Buradaki nanometre sayısı bugün bir üretim kuşağının adı: Sayı küçüldükçe daha yeni ve daha zor bir üretim tekniği anlatıyor, tek başına bir boyut ya da performans ölçüsü değil. ABD’nin küresel çip fabrikası kapasitesindeki payı da 1990’da yüzde 37’den 2022’de yüzde 10’a inmiş durumda.¹

İnsan da az yerde toplanmış. En seçkin yapay zeka araştırmacılarını izleyen MacroPolo’nun 2023 güncellemesine göre bu araştırmacıların yüzde 47’si lisans eğitimini Çin’de almış; 2019’da bu oran yüzde 29’du.² Çalışmak için ilk adres bugün de ABD ve ABD kurumlarındaki seçkin araştırmacıların yüzde 75’i Amerikan ya da Çin kökenli.² Yani iki rakip, aynı insan havuzundan besleniyor.

Bu düğümler devletlerin elini güçlendiriyor. Hollanda hükümeti, ülkede üretilen gelişmiş çip üretim ekipmanının ihracatını Eylül 2023’te ulusal izne bağladı, Eylül 2024’te kapsamı genişletti, Nisan 2025’te ölçüm ve denetim cihazlarını ekledi. Gerekçe güvenlik; hükümet bunun bir ihracat yasağı olmadığını, her başvurunun tek tek değerlendirileceğini söylüyor ve sayfalarında herhangi bir ülke adı geçmiyor.³⁴ Akış tersine de dönüyor: Tayvanlı üretici TSMC, Mart 2025’te ABD’deki yatırımını üç yeni fabrika, iki paketleme tesisi ve bir araştırma merkeziyle 165 milyar dolara çıkaracağını açıkladı; bu bir niyet beyanı, harcanmış para değil.⁵

Aynı Çip, İki Hükümet

Çip tasarımcısı NVIDIA’nın kendi bültenine göre ABD hükümeti 9 Nisan 2025’te şirkete, ağırlıkla Çin pazarı için tasarlanan H20 çipinin Çin’e satışı için lisans gerektiğini bildirdi. Şirket o çeyrekte 4,5 milyar dolarlık stok gideri yazdı ve bir sonraki çeyrek için yaklaşık 8 milyar dolarlık gelir kaybı bekledi.⁶ Ağustos 2025’te haberlere göre NVIDIA ve AMD, Çin’e çip satışı gelirinin yüzde 15’ini ABD hükümetine ödemeyi kabul etti; bunu isimsiz bir ABD yetkilisi Reuters’a söyledi, yazılı bir anlaşma kamuya açıklanmadı.⁷

Çin tarafı da boş durmadı. Eylül 2025’te Çin’in rekabet kurumu, ön soruşturmada NVIDIA’nın tekel yasasını ihlal ettiğini açıkladı; aynı hafta Financial Times, internet düzenleyicisinin büyük Çinli şirketlere NVIDIA’nın Çin için hazırladığı yeni çipi sipariş etmeyi durdurmalarını söylediğini yazdı.⁸⁹ İkisi de haber kaynaklı; Çin’in yazılı bir belgesi yok. Resmi belge Nisan 2025’te geldi: Çin Ticaret Bakanlığı yedi nadir toprak elementinin ihracatını lisansa bağladı ve gerekçe olarak ulusal güvenliği gösterdi.¹⁰ İki hükümetin de kullandığı kelime aynı.

Hedefler Belgelerde

ABD hükümetinin Temmuz 2025’te yayımladığı yapay zeka eylem planı üç sütun ve 90’dan fazla eylem sayıyor; amacını çiplerden modellere kadar Amerikan yapay zekasını dünyanın altın standardı yapmak ve müttefiklerin Amerikan teknolojisi üzerine kurmasını sağlamak diye yazıyor.¹¹ Aynı gün imzalanan bir başkanlık kararnamesi, donanımdan modele ve uygulamaya kadar “tam yığın” Amerikan yapay zeka paketlerinin ihracatını bir hükümet programına bağlıyor.¹² Çin Devlet Konseyi’nin Ağustos 2025’teki “Yapay Zeka+” belgesi, CSET’in çevirisine göre, akıllı cihaz ve yapay zeka ajanlarının yayılım oranının 2027’de yüzde 70’i, 2030’da yüzde 90’ı aşmasını hedefliyor; yapay zeka çiplerinde atılım ve açık kaynak ekosistemine destek de maddeler arasında.¹³

Avrupa Birliği Şubat 2025’te 200 milyar avroluk yatırımı harekete geçirme hedefiyle InvestAI’yi duyurdu; bunun 20 milyarı, her biri yaklaşık 100.000 çip barındıracak yapay zeka “gigafabrikaları” için bir fon.¹⁴ Nisan 2025’teki eylem planı 13 yapay zeka fabrikasının kurulduğunu ve AB’nin veri merkezi kapasitesinin beş ila yedi yılda en az üçe katlanmasının hedeflendiğini yazıyor.¹⁵ Körfez de yarışta: Suudi Arabistan’ın kamu fonuna bağlı HUMAIN ile NVIDIA, 500 megavata kadar kapasiteli veri merkezleri kuracağını ve ilk aşamada 18.000 çip yerleştireceğini açıkladı.¹⁶ Hindistan hükümeti ise 2024’te 10.000’den fazla GPU içeren bir ulusal altyapı için 10.372 crore rupilik, yani yaklaşık 1,2 milyar dolarlık bütçe onayladı.¹⁷ Bütün bu belgeler hedef dilinde yazılmış; hiçbiri gerçekleşmiş sonuç değil.

Paranın Ölçeği

Devletlerin planlarını şirketlerin harcamalarıyla yan yana koymadan önce iki farkı bilmek gerekiyor. Şirketlerin açıkladığı sermaye harcaması tek bir yılın rakamı ve bina, çip ve ekipmanı kapsıyor, yalnızca yapay zekayı değil; Avrupa Birliği’nin InvestAI hedefi ise birkaç yıla yayılıyor ve çoğu özel sermaye beklentisi.¹⁴ Bu farkları bilerek bakınca bile ölçek çarpıcı. Alphabet 2025’te 91 milyar dolar sermaye harcaması yaptı ve 2026 için 175 ile 185 milyar dolar arası bekliyor; Meta 72 milyar harcadı ve 2026 için 115 ile 135 milyar arası bekliyor; Amazon 2026’da yaklaşık 200 milyar dolar harcamayı planlıyor.¹⁸¹⁹²⁰ Üç şirketin yalnızca 2026 planı yaklaşık yarım trilyon dolar; AB’nin bütün InvestAI hedefi 200 milyar avro. Rakamlar şirketlerin kendi açıklamaları.

Açık Modeller de Yarışın İçinde

Çip ile model arasındaki bağ doğrudan. Büyük bir modeli eğitmek binlerce gelişmiş çipin aylarca çalışması demek ve gereken hesap modelin büyüklüğüyle birlikte artıyor; İsviçre’nin aşağıda anlatılan Apertus modelinin arkasında 10 milyon GPU-saatlik bir hesaplama yatırımı var.²¹ Çipe erişimi kısılan geliştiriciler daha az hesapla daha çok iş çıkaran yollar arıyor: Stanford’un Aralık 2025 politika notuna göre Çinli geliştiricilerin verimli “uzman karışımı” mimarilerine yönelmesinin nedenlerinden biri, ABD’nin çip ihracat kısıtlarının yarattığı hesaplama darlığı.²²

Modelin yayılması da ayrı bir güç. Bazı geliştiriciler modelin dosyasını herkesin indirip yeterli donanımı varsa kendi bilgisayarında çalıştırabileceği biçimde yayımlıyor; buna açık ağırlıklı model deniyor. Hesap gücü kıt ülkelerdeki kurumlar bu modellerin üstüne kuruyor ve böylece sınır ötesi teknolojik bağımlılık örüntüleri oluşuyor.²² Dosyayı indirip kendi sunucusunda çalıştıran kurumun verisi kendisinde kalır; ama aynı nota göre pratikte çoğu kullanıcı dosyayı indirmek yerine geliştiricinin kendi uygulamasını ya da arayüzünü kullanıyor ve o zaman veri geliştiricinin kontrolünde oluyor.²² ABD eylem planının “müttefikler Amerikan teknolojisi üzerine kursun” cümlesi aynı mantığın öteki tarafı.¹¹ Aynı Stanford notuna göre Eylül 2025’te Alibaba’nın Qwen ailesi, Hugging Face platformunda en çok indirilen model ailesi olarak Meta’nın Llama’sını geçti; Ağustos 2024 ile Ağustos 2025 arasında Çinli açık model geliştiricileri indirmelerin yüzde 17,1’ini, ABD’liler yüzde 15,8’ini aldı ve Eylül 2025’te platforma eklenen türev modellerin yüzde 63’ü Çin tabanlıydı.²² Yazarlar indirmenin kullanım demek olmadığını ve hiçbir veri kaynağının tam resmi görmediğini söylüyor.²² Dikkat çeken şey, birbirine rakip iki hükümet belgesinin de açık kaynağı teşvik etmesi.¹¹¹³

Küçük ülkeler de kendi modelini yapıyor. İsviçre’de iki devlet üniversitesi ile ulusal süper bilgisayar merkezi Eylül 2025’te Apertus’u yayımladı: 8 ve 70 milyar parametreli, 15 trilyon token üzerinde ve 1.000’den fazla dilde eğitilmiş, eğitim kodu ve ara aşamaları dahil tamamen açık bir model; geliştiriciler bunu güvenilir ve egemen bir modelin nasıl yapılacağına örnek olarak sunuyor.²¹

Türkiye Nerede?

ABD’nin Ocak 2025’te açıkladığı çip ihracatı kuralı 18 müttefik ülkeyi sınırlamadan muaf tutuyordu ve Türkiye bu listede yoktu; öteki ülkeler için ülke başına 50.000 ileri düzey GPU tavanı öngörülüyordu.²³ Kural, Mayıs 2025’te yürürlüğe girmeden geri çekildi; yerine ne geleceği o sırada belli değildi.²⁴ Kapasite tarafında Sanayi ve Teknoloji Bakan Yardımcısı Ekim 2025’te Türkiye’nin mevcut veri merkezi altyapısının 250 megavat düzeyinde olduğunu ve 2030’a kadar 1 gigavata çıkarılmasının hedeflendiğini söyledi; yukarıdaki Suudi projesinin tek başına 500 megavat olduğunu hatırlayın.²⁵

Ağustos 2026’da Resmi Gazete’de yayımlanan bir Cumhurbaşkanlığı genelgesiyle 2026-2030 Yapay Zeka Eylem Planı yürürlüğe girdi.²⁶ Haberlere göre plan, en az 10 milyar dolarlık yatırımın harekete geçirilmesini, veri merkezi kapasitesinin 1 gigavata çıkmasını, araştırmacılara yılda 2 milyon GPU-saatle başlayıp 20 milyona çıkacak bir hesaplama kredisini ve ortak bir Türk dilleri büyük dil modelini hedefliyor.²⁷ Bugün elde olan ise daha mütevazı: TÜBİTAK, Avrupa’nın süper bilgisayar ortaklığına üye ve Barselona’daki MareNostrum 5 sisteminde yüzde 10 pay sahibi; ulusal süper bilgisayar ARF-ACC’ye 2025’te 192 NVIDIA H200 GPU eklendi ve sistem dünya sıralamasında 145. sıraya yükseldi.²⁸²⁹ Modellerde iki girişim öne çıkıyor: Şirket açıklamalarına göre VNGRS’nin Kumru’su sıfırdan Türkçe veriyle eğitilmiş 7,4 milyar parametreli bir model ve küçük sürümü açık; TÜBİTAK’ın 37 milyar parametreli BİLGE modelinin de geliştiricilere açılacağını Sanayi ve Teknoloji Bakanı Temmuz 2026’da söyledi.³⁰³¹

Haberi Okurken

Bu alandaki bir haberi okurken üç soru işe yarar. Belge kimin: bir hükümetin kendi planı mı, bir şirketin bülteni mi, isimsiz kaynaklı bir haber mi? Söylenen şey gerçekleşmiş bir harcama mı, bir niyet mi? Ve sayılan şey ne: çip sayısı, megavat, dolar? Bu üçü birbirine çevrilemez ve çoğu manşet onları karıştırır.

Daha Fazlası

Sıradaki soru, bu araçlarla büyüyen çocuklara ne olduğu; “Çocuklar ve Eğitim” konusu yakında bu sitede olacak. Bir önceki adım için Bir Görsel Kaç Soruya Bedel? Yapay Zekanın Elektrik ve Su Hesabı yazısına bakabilirsiniz.

Kaynaklar

1. Varadarajan ve diğerleri, Emerging Resilience in the Semiconductor Supply Chain, Semiconductor Industry Association ve Boston Consulting Group, Mayıs 2024. ↩ ↩²

2. MacroPolo, The Global AI Talent Tracker 2.0, Paulson Institute, 2024. ↩ ↩²

3. Government of the Netherlands, The Netherlands expands export control measure for advanced semiconductor manufacturing equipment, 6 Eylül 2024. ↩

4. Government of the Netherlands, Klever: export controls on advanced semiconductor manufacturing equipment to be tightened, 15 Ocak 2025. ↩

5. TSMC, TSMC Intends to Expand Its Investment in the United States to US$165 Billion, 4 Mart 2025. ↩

6. NVIDIA, NVIDIA Announces Financial Results for First Quarter Fiscal 2026, 28 Mayıs 2025. ↩

7. Karen Freifeld, Nvidia, AMD to pay 15% of China chip sale revenues to US, official says, Reuters (KSL kopyası), 10 Ağustos 2025. ↩

8. Reuters, China says preliminary probe shows Nvidia violated anti-monopoly law, AJOT kopyası, 15 Eylül 2025. ↩

9. Reuters, China tells tech firms to stop buying Nvidia’s AI chips, FT reports, The Standard kopyası, 17 Eylül 2025. ↩

10. Ministry of Commerce of the People’s Republic of China, Announcement No. 18 of 2025 on export control of medium and heavy rare earth items, 4 Nisan 2025. ↩

11. The White House, Winning the Race: America’s AI Action Plan, Temmuz 2025. ↩ ↩² ↩³

12. The White House, Promoting the Export of the American AI Technology Stack, başkanlık kararnamesi, 23 Temmuz 2025. ↩

13. Çin Devlet Konseyi, Opinions on Deepening the Implementation of the “Artificial Intelligence+” Initiative, Guofa [2025] No. 11, CSET çevirisi, Eylül 2025. ↩ ↩²

14. European Commission, EU launches InvestAI initiative to mobilise €200 billion of investment in artificial intelligence, 11 Şubat 2025. ↩ ↩²

15. European Commission, Commission sets course for Europe’s AI leadership with an ambitious AI Continent Action Plan, 9 Nisan 2025. ↩

16. NVIDIA, Saudi Arabia and NVIDIA to Build AI Factories to Power Next Wave of Intelligence, 13 Mayıs 2025. ↩

17. Press Information Bureau, Cabinet approves ambitious IndiaAI Mission to strengthen the AI innovation ecosystem, Hindistan hükümeti, 7 Mart 2024. ↩

18. Alphabet, Alphabet Announces Fourth Quarter and Fiscal Year 2025 Results, 4 Şubat 2026. ↩

19. Meta, Meta Reports Fourth Quarter and Full Year 2025 Results, 28 Ocak 2026. ↩

20. Amazon, Amazon.com Announces Fourth Quarter Results, 5 Şubat 2026. ↩

21. ETH Zürich, Apertus: a fully open, transparent, multilingual language model, basın bülteni, 2 Eylül 2025. ↩ ↩²

22. Meinhardt, Nong, Webster, Hashimoto ve Manning, Beyond DeepSeek: China’s Diverse Open-Weight AI Ecosystem and Its Policy Implications, Stanford HAI ve DigiChina, Aralık 2025. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

23. Bloomberg HT, ABD’den yapay zeka çip ihracatına yeni düzenleme, 13 Ocak 2025. ↩

24. TechCrunch, Trump administration officially rescinds Biden’s AI diffusion rules, 13 Mayıs 2025. ↩

25. Anadolu Ajansı, Türkiye, Yapay Zeka Fabrikası Projesi ile Avrupa Hesaplama Altyapısına Erişim Sağlıyor, İstiklal kopyası, 9 Ekim 2025. ↩

26. Cumhurbaşkanlığı, Türkiye Yapay Zeka Eylem Planı (2026-2030), Genelge 2026/9, Resmi Gazete 18 Ağustos 2026, Sayı 33344 (Alomaliye kopyası). ↩

27. Tuğçe İçözü, 2026-2030 Yapay Zeka Eylem Planı’nın tüm detayları, Webrazzi, 18 Ağustos 2026. ↩

28. TÜBİTAK, “Stratejiden Uygulamaya: BSC Yapay Zeka Fabrikası” Etkinliği ODTÜ CoZone’da Gerçekleşti, 9 Ekim 2025. ↩

29. TÜBİTAK, TRUBA’daki ARF-ACC Süper Bilgisayarı Dünya Sıralamasında Büyük Başarı Elde Etti, 28 Kasım 2025. ↩

30. Tuğçe İçözü, VNGRS’den 7,4 milyar parametreli Türkçe LLM: Kumru, Webrazzi, 10 Ekim 2025. ↩

31. DHA, Yerli dil modeli ‘BİLGE’ kullanıma açılıyor, 29 Temmuz 2026. ↩